Nga Doriana Musai
Nëse do të kuptosh çfarë është sot Korridori VIII, duhet të kthehesh dy mijë vjet pas në kohë, kur romakët shtruan gurët e Via Egnatia dhe vendosën një bosht lindje–perëndim që përshkoi Durrësin, luginën e Shkumbinit, Ohërin dhe më tej drejt Selanikut e Kostandinopojës. Nuk ishte thjesht një rrugë, ishte një korridor qytetërimi, një infrastrukturë që lidhte perandori, tregti dhe ushtri me një logjikë topografike të studiuar me kujdes, duke ndjekur pjerrësitë më të arsyeshme, shtretërit e lumenjve më të kontrollueshëm dhe nyjet më të qëndrueshme të territorit. Kjo vijë lëvizjeje ka qenë e shkelur, e testuar dhe e përdorur për dy mijëvjeçarë dhe pikërisht mbi këtë trashëgimi konceptuale u rikthye në vitet ’90 ideja e Korridorit VIII si projekt europian, si pjesë e arkitekturës TEN-T që do të duhej ta integronte Shqipërinë në një sistem multimodal ku rruga, hekurudha dhe porti funksionojnë si një trup i vetëm.
Sot, megjithatë, pyetja që shtrohet nuk është nëse ky bosht ka rëndësi strategjike, sepse rëndësia e tij është e padiskutueshme, por nëse ajo që po ndërtohet në terren është vërtet një korridor apo thjesht një rrugë e zgjeruar që po shitet si korridor. Segmentet Rrogozhinë–Elbasan dhe Elbasan–Qafë Thanë po përfitojnë fonde të konsiderueshme nga buxheti i shtetit, me shifra që në raportimet e vitit 2025 përmenden rreth 9 miliardë lekë vetëm për një vit pune, ndërsa propaganda politike e ka ngritur projektin në nivelin e një transformimi gjeostrategjik. Por kur shikon realitetin, sheh një aks që në pjesën më të madhe ndjek trasenë ekzistuese, një luginë që është përdorur prej shekujsh, një rrugë që nuk e zgjidh Elbasanin si nyje urbane sepse mungon një bypass i plotë dhe funksional, dhe segmente që kanë shfaqur problematika stabiliteti përpara se të konsolidohen. Për më tepër, ndërhyrjet në luginën e Shkumbinit kanë prodhuar diskutime serioze mbi ndikimin në morfologjinë e lumit dhe me gërryerje të shtratit që sot po reflektohet jo vetëm në dëmtimin e trasës së re, por edhe në destabilizimin e asaj ekzistuese. Një korridor europian presupozon kontroll aksesi, intermodalitet, sinkronizim port–hekurudhë–rrugë, nyje logjistike dhe disiplinë mjedisore e hidroteknike, ndërsa ajo që shohim është asfalt mbi gjurmë ekzistuese, pa arkitekturën e plotë dhe pa integrimin ekologjik që e justifikon termin korridor.
Andaj vihemi përpara pyetjes: A kemi të bëjmë me një korridor, apo me një lojë semantike që i jep peshë simbolike një rruge të përmirësuar?
Sepse kur një korridor 2000-vjeçar, i provuar nga historia dhe topografia, fillon të prodhojë segmente që kërkojnë devijime apo ndërhyrje korrigjuese, problemi nuk është te lugina e Shkumbinit, por te mënyra si është projektuar, zbatuar dhe mbikëqyrur ndërhyrja. Çdo vonesë, çdo degradim dhe çdo riparim i parakohshëm kapitalizohet në kohë dhe në kosto, jo vetëm për qytetarët që paguajnë taksa dhe qëndrojnë në trafik, por edhe për imazhin e vendit në raport me integrimin europian, sepse korridoret TEN-T nuk janë vetëm infrastrukturë fizike, por edhe provë kapaciteti institucional dhe besueshmërie.
Në këtë pikë vlen të rikthehemi te një investim tjetër madhor të infrastrukturës shqiptare, që nuk ishte pjesë e rrjetit paneuropian por ishte pjesë e një vizioni pan-shqiptar, Rruga e Kombit. Ajo u ndërtua në terren malor, si trase krejtësisht e re, duke çarë masivin e Mirditës dhe Kukësit me tunele dhe ura, një ndërhyrje greenfield me kompleksitet të lartë gjeoteknik. U realizua gjatë qeverisë së Sali Berisha, me Lulzim Basha si ministër të Transporteve në fazën kryesore të ndërtimit, dhe kostoja e saj u raportua gjerësisht në rendin e 1 deri në 1.2 miliardë euro. Debati ishte i ashpër për çmimin dhe procedurat, por pas më shumë se pesëmbëdhjetë vitesh funksionim, aksi është plotësisht operacional, ka reduktuar ndjeshëm kohën e udhëtimit Shqipëri–Kosovë, ka rritur flukset turistike dhe ka krijuar një lidhje të re gjeostrategjike mes dy vendeve. Mund të diskutosh për mbikoston, por nuk mund të mohosh funksionin.
Diferenca thelbësore mes dy projekteve nuk qëndron në madhështinë e fjalëve, por në natyrën e ndërhyrjes dhe rezultatin. Rruga e Kombit hapi një korridor të ri në male dhe qëndron në këmbë si investim i realizuar me një vizion të qartë lidhjeje territoriale. Segmentet aktuale të Korridorit VIII përmirësojnë një korridor të vjetër, historikisht të konsoliduar, por ende nuk arrijnë të shndërrohen në arkitekturë të plotë korridori dhe shoqërohen me polemika, hetime dhe debate mbi standardin e zbatimit. Kur një projekt shitet si strategjik dhe europian, barra e provës është më e lartë, sepse nuk mjafton të kesh një trase rruge, duhet të kesh performancë, stabilitet dhe koherencë sistemike.
Në këtë kontekst, përgjegjësia politike për projektin bie mbi qeveritë e Edi Ramës, ndërsa drejtimi institucional i tij i përket Ministrisë së Infrastrukturës të drejtuar nga Belinda Balluku. Projekti po zhvillohet në një moment kur Shqipëria ka hapur kapituj negociues me Bashkimin Europian dhe infrastruktura e tipit TEN-T konsiderohet pjesë e provës së kapacitetit shtetëror për të menaxhuar investime strategjike me standard dhe transparencë. Në të njëjtën kohë, ministrja është subjekt i një procesi penal të nisur nga SPAK, një çështje në vijim për të cilën ajo ka mohuar akuzat. Pa paragjykuar rezultatin e drejtësisë, fakti që korridori strategjik i integrimit po ndërtohet në një klimë të tillë hetimi institucional e rrit ndjeshëm peshën e përgjegjësisë politike dhe e bën provën europiane edhe më konkrete për qeverinë aktuale.
Në fund, krahasimi nuk është thjesht midis dy akseve, por midis dy filozofive infrastrukturore. Njëra çau male për të krijuar një lidhje të re dhe sot prodhon benefite të prekshme. Tjetra ndjek një korridor që ka ekzistuar për dy mijë vjet dhe ende kërkon të provojë se mund të jetë më shumë se një rrugë e zgjeruar. Nëse Korridori VIII do të jetë vërtet korridor, ai duhet ta dëshmojë këtë me standard, jo me slogan.
Europa nuk impresionohet nga fjala “korridor”. Ajo kërkon seksione tip, bypass-e funksionale, stabilitet teknik dhe llogari të pastra dhe procedura transparente. Ajo nuk pyet sa herë e ke përmendur strategjinë, por sa herë e ke përfunduar segmentin pa e rihapur për riparim. Rruga e Kombit, me gjithë polemikat e saj, sot funksionon si fakt. Korridori VIII, me gjithë peshën e fjalorit europian, ende kërkon të provojë se është më shumë se asfalt mbi një gjurmë të vjetër.
Nëse qeveria ka zgjedhur ta japë provimin e Europës mbi këtë korridor, atëherë ndoshta problemi nuk është te nota, por te përgatitja për provimin. Sepse në fund, kapitujt nuk mbyllen me slogan. Ata mbyllen me standard. Dhe standardi, ndryshe nga propaganda, nuk mund të riparohet me devijim provizor.